Ali Sebetci

Ontik Öncelik ve Varlık Hiyerarşisi: Guénon–Schuon Çizgisinde Zaman-Dışı “Önce–Sonra” Kavramı Ali Sebetci I. Giriş: “Önce–Sonra”nın Zamansallaştırıldığı Bir Çağda Ontik Öncelik Problemi Modern zihniyetin metafizik karşısındaki en belirgin zaaflarından biri, “öncelik” kavramını neredeyse bütünüyle zamansal bir sıralamaya indirgemesidir. Gerek felsefî gerek bilimsel söylemde “önce” dendiğinde, çoğunlukla tarihsel olarak daha erken gerçekleşmiş olma, kronolojik ardıllık ya da süreçsel gelişim anlaşılır. Bu alışkanlık o denli yerleşmiştir ki, önceliğin zaman-dışı, ilkesel veya ontik bir anlamı olabileceği ihtimali çoğu zaman hiç düşünülmez. Oysa klasik metafizik geleneğin ve özellikle Guénon–Schuon çizgisinin merkezinde yer alan öncelik anlayışı, zamansal değildir. Burada söz konusu olan, olayların tarihsel dizilimi ya da kronolojik nedensel zinciri değil; varlığın kendi iç düzenine ( ordo entis ) ait bir hiyerarşidir. “Önce” ve “sonra” terimleri,...

Frithjof Schuon Türkçesi: Ali Sebetci Kaynak: Studies in Comparative Religion, Vol. 14, Nos. 3 & 4. (Summer-Autumn, 1980). © World Wisdom, Inc. www.studiesincomparativereligion.com Ebediyet kelimesi doğru anlamıyla ele alındığında, yani belli bir zaman aralığı (süre) olmanın ötesinde olduğundan ne bir başlangıcı ne de bir sonu olan bir kavram olarak düşünüldüğünde, bu niteliğin yaratılmış şeylere atfedilemeyeceği anlaşılır. Ancak Tek Tanrılı dinlerin eskatolojik dogmaları bize cehennemin var ve ebedi olduğunu öğretirken böyle bir atıfta bulunmaktadır veya bulunuyor gibi görünmektedir. En paradoksal ve en sorunlu olanı bu olduğu için baştan bu örneği seçiyoruz. Başka bir deyişle, din bilgi vermek üzere yola çıktığında, metafizik mesajın doğruluğu pahasına ahlaki etkinlik kaygısına yenik düşer; zira zahiri bakış açısından mesajın metafizik doğruluğunun herhangi bir aciliyeti yoktur. Cehennemi zamana tabi ve dolayısıyla geçici bir şey olarak tasavvur ettiğimizde caydırıcı ...

Ali Sebetci Birinci Tur Cevap 1 Sanırım önce şu konunun netleştirilmesi gerekiyor: Schuon’un (ve diğer gelenekselcilerin) anladığı yatay nedensellik ile Eş’arîlerin sebeb-i âdî veya Sünnetullah gibi isimlerle kast ettiği şey (ki Nazif Muhtaroğlu bunu yatay nedensellik olarak adlandırıyor) aynı şeyler değil. Schuon’un yatay nedenselliği, müterafıkcılıktaki ( concurrentism ) mevsuk / gerçek ( genuine ) ve fiziksel düzeyde etkin aktif nedenlerden oluşuyor, oysa Eş’arî kelamdaki sebeb-i âdîler (vesile sebepler), Malebranche gibi anlaşıldığında, gerçek ( genuine ) ve fiziksel etkinliği olan nedenler değil, zira vesileci metafiziğe göre cevherler, pasif doğa argümanı gereği tamamen âtıllar. Gelenekselci Perspektifte düşey ve yatay nedenler arasındaki fark mutlak-izafi farkıdır, fakat yatay ilişkiler, düşeye kıyasla izafi (ikincil) olmalarına rağmen hala gerçek (etkin ve zorunlu) nedenler olarak görülür. İzafi olmaları fiziksel düzeyde etkin (gerçek) olmadıkları anlamına gelmez, ...